Μωρίς Ραβέλ: Gaspard de la nuit

Ο Μωρίς Ραβέλ (Joseph-Maurice Ravel, 7 Μαρτίου 1875- 28 Δεκεμβρίου 1937) αποτελεί όχι μόνο ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια στο χώρο της Γαλλικής μουσικής αλλά και μια από τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες στην ιστορία της μουσικής σύνθεσης παγκοσμίως. Κατατάχθηκε ανάμεσα στο πάνθεον των αθανάτων κυρίως για δύο χαρακτηριστικά του: για τη δεινή ικανότητά του να ενορχηστρώνει με ευρηματικότητα και φαντασία παράγοντας ηχοχρώματα ασύλληπτης πρωτοτυπίας για τα δεδομένα της εποχής  και κατά δεύτερον για τα πιανιστικά του έργα, μέσα από τα οποία αποκάλυψε ότι είναι άριστος γνώστης των μυστικών του οργάνου. Ανάμεσα στα έργα της τελευταίας κατηγορίας αναμφισβήτητα  κορωνίδα θεωρείται  το Gaspard de la nuit  το οποίο γράφτηκε το έτος 1908 για να εκτελεστεί σε Παγκόσμια Πρώτη στο Παρίσι στις 9 Ιανουαρίου του επόμενου έτους από το διάσημο πιανίστα της εποχής Ρικάρντο Βίγιες ( Ricardo Viñes, 1875-1943), ο οποίος έμεινε στην ιστορία τόσο ως ο πρώτος εκτελεστής πιάνου των περισσοτέρων γνωστών έργων του Ραβέλ και του Ντεμπυσσύ όσο και ως ο καθηγητής πιάνου του Φρανσίς Πουλένκ.

Το έργο αποτελείται από τρία μέρη, όπου για τη σύνθεση του καθενός ο Ραβέλ εμπνεύστηκε από τρία ομώνυμα ποιήματα του Γάλλου ποιητή Αλοϊσιου Μπερτράν (Aloysius Bertrand, το οποίο ήταν καλλιτεχνικό ψευδώνυμο, πραγματικό όνομα Louis-Jacques-Napoléon Bertrand, 20 Απριλίου 1807- 29 Απριλίου 1841), λογοτεχνική μορφή που παρόλο που έζησε λίγο, το μικρό σε έκταση ποιητικό του έργο επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τους μεγάλους Γάλλους Συμβολιστές ποιητές, ιδίως του Άγγλου Ουίλιαμ Μπλαίηκ, του Αμερικανού Έντουαρ Άλαν Πόε, καθώς και τους  Γάλλους Σάρλ Μποντλαίρ και Στεφάν Μαλαρμέ. Ειδικά το Gaspard delanuit σαν ποιητική συλλογή  πέρα από τη μνημειώδη μεταφορά σε ήχο από το Ραβέλ, αποτελεί σημείο αναφοράς στη Γαλλική ποίηση γιατί ήταν το πρώτο έργο που εισήγαγε την πρόζα στο συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος.

Και στα τρία μέρη του μουσικού έργου του Ραβέλ η μουσική είναι περιγραφική, προσπαθώντας να αναπαραστήσει με νότες τις ιδέες του ποιητή, κατ’ αναλογία με τη βασική ιδέα του μουσικού Ιμπρεσιονισμού, όπου το ηχόχρωμα της ορχήστρας λειτουργούσε ως ο φορέας εικαστικών ιδεών και εντυπώσεων σε ηχητικό επίπεδο.

            Έτσι, στο πρώτο κομμάτι, Ondine (σύμφωνα με τη Γερμανική μυθολογία οι Όντιν -OndinesUdines- ήταν νεράιδες του νερού) ο Ραβέλ επιτυγχάνει μια συναρπαστική «ανάγνωση» των αλληγορικών και συμβολιστικών ιδεών του ποιητή, αναπαριστώντας με καταπληκτική εκφραστικότητα  τον ονειρικό χορό μιας τέτοιας νεράιδας πάνω στην επιφάνεια της λίμνης, (μέσα από μια ατέρμονη όσο και αέναη κίνηση τριακοστών δευτέρων, εξάηχων δεκάτων έκτων και γκλισάντι,)  η οποία έχει  σκοπό να σαγηνεύσει τον περιπατητή-παρατηρητή της, ο οποίος βρίσκεται στην όχθη της λίμνης, με σκοπό να την ακολουθήσει στο βασίλειό της στο βυθό της λίμνης, και να γίνει ο βασιλιάς της λίμνης. Τον παρακαλεί να πάρει το δαχτυλίδι της και να γίνουν ταίρι. Μάταια όμως! Ο «θνητός» περιηγητής της αποκαλύπτει ότι είναι ερωτευμένος με μια επίσης θνητή γυναίκα. Τότε η νεράιδα, γελώντας και κλαίγοντας ταυτόχρονα διαλύεται σε σταγόνες χειμερινής βροχής. (Et comme je lui répondais que j'aimais une mortelle, boudeuse et dépitée, elle pleura quelques larmes, poussa un éclat de rire, ets'évanouit en giboulées qui ruisselèrent blanches le long de mesvitraux bleus.  Πέμπτη στροφή) ή

Τονικά, το κομμάτι είναι στο μεγαλύτερο μέρος του γραμμένο στη ντο δίεση μείζονα, αν και ο τελευταίος όρος είναι σαφώς σχετικός λόγω των απανωτών τονικών αποκλίσεων, μετατροπιών και του υπερχρωματισμού σε πολλά σημεία του κομματιού.

Στο δεύτερο κομμάτι, Le Gibet, (Η κρεμάλα) ο Ραβέλ αναπαριστά (ακολουθώντας πάντα πιστά την «ανάγνωση» του Μπερτράν) τον ήχο της καμπάνας που ανήγγειλε κάθε φορά μετά από κάποιο απαγχονισμό ότι ο εγκληματίας είναι νεκρός. (“....C'est la cloche qui tinte aux murs d'une ville, sous l'horizon, et la carcasse d'un pendu que rougit le soleil couchant.”  Έκτη στροφή).

Έτσι, το κομμάτι διέπεται από μια επίμονη, σχεδόν ανατριχιαστική, επανάληψη της νότας σι ύφεση σε οκτάβα, (για την ακρίβεια επαναλαμβάνεται 153 φορές!), η οποία αναπαριστά το χτύπο της καμπάνας,  ενώ από αρμονικής άποψης είναι δομημένο κυρίως στην τονικότητα της μι ύφεση ελάσσονος, με πολλές προσμίξεις διάφορων τροπικών κλιμάκων.

Το τρίτο κομμάτι της συλλογής, Scarbo, ολοκληρώνει την εξωπραγματικής δεξιοτεχνίας τριλογία. Ο οπλισμός των πέντε διέσεων δεν είναι αρκετός για να δεχτούμε ότι το κομμάτι είναι γραμμένο στη σολ δίεση ελάσσονα για τους ίδιους λόγους, ως προς την παράμετρο της αρμονίας, που ισχύουν και για τα δύο προηγούμενα μέρη. Ο Scarbo, σύμφωνα με τον ποιητή είναι μια φανταστική φιγούρα μισή φάντασμα-μισό ξωτικό, που επισκέπτεται κάθε βράδυ τον ποιητή στόν ύπνο του άλλοτε για να τον τρομάξει και άλλοτε για να τον διασκεδάσει μέσα χορευτικές πιρουέτες, περίεργους ήχους και ενίοτε αφήνοντας τα σημάδια της επίσκεψής του, ξύνοντας με τα αιχμηρά του νύχια τις κουρτίνες που περιέβαλαν το κρεβάτι του ποιητή. (“Que de fois j'ai entendu bourdonner son rire dans l'ombre de mon alcôve, et grincer son ongle sur la soie des courtines de mon lit! Que de fois je l'ai vu descendre du plancher, pirouetter sur un pied et rouler par la chambre comme le fuseau tombé de la quenouille d'une sorcière.” Δεύτερη και τρίτη στροφή).

Σύμφωνα με ομολογία του ίδιου του Ραβέλ, επίτηδες υπερέβαλε εαυτόν κατά τη σύνθεση του Gaspard, γιατί ήθελε να ξεπεράσει το Islamey  του Μίλι Μπαλακίρεφ, θεωρούμενο ως το πιο δύσκολο από τεχνικής άποψης έργο που είχε γραφτεί  μέχρι εκείνη την εποχή στην ιστορία της πιανιστικής σύνθεσης.

Το χειρόγραφο του έργου Gaspard de la nuit φυλάσσεται στο  “Harry Ransom Humanities Research Center” στο Πανεπιστήμιο του Τέξας (Η.Π.Α.).

(Ο Σπύρος Δεληγιαννόπουλος είναι μουσικολόγος, συνθέτης- Υποψήφιος Διδάκτωρ Σύνθεσης, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου Master in Composition-University of London και μέλος της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών- πιανίστας και καθηγητής μουσικής στη Μέση Εκπαίδευση.)

Επικοινωνία: deligiannopoulos@hotmail.com