ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΧΟΡΩΔΙΑ

Όπως ξέρουμε απ’ την ιστορία, ο άνθρωπος στην εξέλιξή του ένοιωθε την ανάγκη να εκφράσει τα συναισθήματά του με το τραγούδι. Το τραγούδι από μονόφωνο εξελίχθηκε σε πολυφωνικό που είναι η χορωδία. Όταν λέμε χορωδία, όλοι μας εννοούμε το «συγχρονισμένο πολυφωνικό τραγούδι». Η λέξη χορωδία προέρχεται απ’ τις λέξεις «ΧΟΡΟΣ» και «ΩΔΗ», δηλ. ωδή που τραγουδιέται απ’ τον χορό, από ’κει και η φράση «ΧΟΡΙΚΟ ΑΣΜΑ».

Στο Μεσαίωνα, οι αναζητήσεις και ανακαλύψεις των μουσικών γύρω απ’ την αντίστιξη και την αρμονία, θα κάνουν την πολυφωνία να φθάσει στην τελειότητα που αργότερα εμπνευσμένοι συνθέτες γράφουν καντάτες και ορατόρια τα οποία ως γνωστό είναι ανυπέρβλητα σε ομορφιά και τέλεια σαν πολυφωνικές συνθέσεις. Αυτό οδήγησε σιγά σιγά στη σημερινή μορφή της χορωδίας που είναι εντελώς διαφορετική απ’ το χορικό άσμα, τόσο σαν σύνθεση όσο και σαν ερμηνεία. Έτσι σήμερα μπορούμε να πούμε ότι ΧΟΡΩΔΙΑ εννοούμε διάφορες φωνές που τραγουδούν ταυτόχρονα έχοντας ξεχωριστό μέρος η κάθε μια, συγκροτούν δε τη χορωδία που ανάλογα με τον αριθμό των φωνών έχουμε δίφωνες, τρίφωνες, τετράφωνες, κλπ. Ανάλογα δε με το είδος των φωνών, ανδρικών – γυναικείων ή παιδικών ή με την ανάμιξη των δύο ειδών έχουμε τα τέσσερα είδη χορωδιών που είναι:

α) ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ,

β) ΑΝΔΡΙΚΗ,

γ) ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ

δ) ΜΙΚΤΗ ΧΟΡΩΔΙΑ.

ΟΙ ΦΩΝΕΣ ΕΙΝΑΙ ΔΥΟ ΕΙΔΩΝ:

1) Οι ανδρικές φωνές και

2) Οι γυναικείες ή παιδικές φωνές, δηλ. των μικρών αγοριών προ της φυσιολογικής μεταβολής της φωνής τους που γίνεται περίπου στο 14^ο χρόνο της ηλικίας τους.

Οι γυναικείες και οι παιδικές φωνές είναι απ’ την φύση τους μια όγδοη ψηλότερες απ’ τις ανδρικές φωνές. Οι φωνές, ανδρικές, γυναικείες και παιδικές, ανάλογα με την έντασή τους, δηλ. ανάλογα με τους ψηλούς ή χαμηλούς φθόγγους που παράγουν, διαιρούνται:

α) στις ΨΗΛΕΣ ΦΩΝΕΣ,

β) στις ΧΑΜΗΛΕΣ ΦΩΝΕΣ

γ) στις ΒΑΡΕΙΕΣ ΦΩΝΕΣ.

Έτσι έχουμε:

1) ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ Ή ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΦΩΝΕΣ

α) Την ψηλή γυναικεία ή παιδική φωνή που λέγεται υψίφωνη (SOPRANO). Διαιρείται δε σε πρώτες και δεύτερες.

β) Την μεσόφωνη (MEZZO SOPRANO) που είναι η δεύτερη υψίφωνη.

γ) Την χαμηλή γυναικεία ή παιδική φωνή που λέγεται βαρύφωνη (CONTRALTO). Διαιρείται κι αυτή σε πρώτη και δεύτερη.

2) ΑΝΔΡΙΚΕΣ ΦΩΝΕΣ

α) Την ψηλή ανδρική φωνή που λέγεται οξύφωνη (TENOR). Διαιρείται σε πρώτους και δεύτερους.

β) Την βαρύτονη.

γ) Την βαθύφωνη (BASSO).

ΠΟΙΕΣ ΦΩΝΕΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙ ΚΑΘΕ ΕΙΔΟΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ.

ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ: Αποτελείται απ’ τις παιδικές φωνές. Συνήθως είναι δίφωνη ή τρίφωνη. Σπάνια τετράφωνη.

Α) SOPRANI (υψίφωνη)

Β) MEZZO SOPRANI (μεσόφωνη)

Γ) ALTI (βαρύφωνη)

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΧΟΡΩΔΙΑ: Αποτελείται από γυναικείες φωνές, που έχουν την ίδια υποδιαίρεση με την παιδική χορωδία, συν την 2^η βαρύφωνη.

ΑΝΔΡΙΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ: Αποτελείται από ανδρικές φωνές.

Τετράφωνη χορωδία.

Α) TENORI I (οξύφωνοι)

Β) TENORI II (οξύφωνοι)

Γ) BARITONI (βαρύφωνοι ή πρώτοι ΜΠΑΣΟΙ)

Δ) BASSI (βαθύφωνοι ή δεύτεροι ΜΠΑΣΟΙ).

Η ανάμιξη των γυναικείων και ανδρικών φωνών σχηματίζει τη μικτή χορωδία που είναι και το πιο τέλειο είδος των χορωδιών. Για το είδος αυτό της χορωδίας έχουν γραφτεί αριστουργήματα της μουσικής φιλολογίας απ’ την προκλασική εποχή μέχρι σήμερα όπως ΜΟΤΕΤΤΑ – ΚΑΝΤΑΤΕΣ – ΟΡΑΤΟΡΙΑ – ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ – ΡΕΚΒΙΕΜ – ΟΠΕΡΕΣ – κ.α.

ΜΙΚΤΗ ΧΟΡΩΔΙΑ: Αποτελείται από γυναικείες και ανδρικές φωνές.

Τετράφωνη μικτή.

Α) SOPRANI (υψίφωνες)

Β) CONTRALTI (βαθύφωνες)

Γ) TENORI (οξύφωνοι)

Δ) BASSO (βαθύφωνοι)

Η μικτή χορωδία μπορεί να ΄ναι και πεντάφωνη, εξάφωνη, οκτάφωνη, ανάλογα με τον αριθμό των φωνών που θα έχει.

ΣΕ ΠΟΙΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΓΡΑΦΟΝΤΑΙ ΟΙ ΦΩΝΕΣ

Οι γυναικείες φωνές καθώς και η ανδρική φωνή tenori (οξύφωνοι), σήμερα γράφονται στο κλειδί του ΣΟΛ της δεύτερης γραμμής του πενταγράμμου. Άλλοτε κάθε φωνή γραφότανε σε ιδιαίτερο κλειδί. Έτσι η SOPRANO (ΥΨΊΦΩΝΟΣ) γραφόταν στο κλειδί ΝΤΟ της 1^ης γραμμής, γι’ αυτό το κλειδί αυτό λέγεται ακόμα και σήμερα, κλειδί της ΣΟΠΡΑΝΟ.

Η MEZZO SOPRANO (ΜΕΣΟΦΩΝΟΣ) γραφόταν στο κλειδί του ΝΤΟ της 2^ης γραμμής.

Η CONTRALTO (ΒΑΡΥΦΩΝΟΣ) γραφόταν στο κλειδί του ΝΤΟ της 3^ης γραμμής (ΚΛΕΙΔΙ ΤΗΣ CONTRALTO).

Ο ΤΕΝΟΡΟΣ (ΟΞΥΦΩΝΟΣ) στο κλειδί ΝΤΟ της 4^ης γραμμής (ΚΛΕΙΔΙ ΤΕΝΟΡΟΥ).

Κάθε φωνή έχει έκταση περίπου δώδεκα ή δεκατρείς συνεχείς φθόγγους. Η έκταση μας χρησιμεύει πολύ όταν θέλουμε να μετατρέψουμε ένα χορωδιακό κομμάτι που είναι γραμμένο για μικτή χορωδία σε ανδρική και το αντίθετο.

Το κάθε ένα είδος χορωδίας μπορεί να παρουσιασθεί με δύο μορφές:

α) δίχως συνοδεία οργάνων (A CAPELLA). Θεμελιωτής αυτού του είδους είναι ο Palestrina.

β) με συνοδεία οργάνων, συνήθως πιάνου ή και ορχήστρας.

ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΧΟΡΩΔΙΑΣ

Για να δημιουργήσουμε μια χορωδία απαραίτητο είναι οι καλές φωνές. Ο αριθμός των φωνών μπορεί να είναι και μικρός, 10-15 οπότε έχουμε χορωδία δωματίου. Έχουμε χορωδίες με 20 έως 30 ή και 40 μέλη περίπου που μπορούν να τραγουδήσουν τις περισσότερες χορωδιακές συνθέσεις. Υπάρχουν χορωδίες που αριθμούν 70 μέλη και πάνω, μέχρι 150. Για έργα όπως ο ΜΕΣΣΙΑΣ του Χαίντελ έχει χρησιμοποιηθεί χορωδία με 200 μέλη περίπου. Πάντως ο αριθμός των φωνών της χορωδίας που θέλουμε να φτιάξουμε δεν είναι πάντοτε ορισμένος, τούτο εξαρτάται απ’ τις φωνητικές ικανότητες των χορωδιών καθώς και απ’ το είδος του ρεπερτορίου.

ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΩΝ ΦΩΝΩΝ ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ

Για να ακούγεται σαν σύνολο τέλεια η χορωδία και για να βλέπουν οι χορωδοί καλύτερα τον μαέστρο, όταν τραγουδούν a capella ή με συνοδεία πιάνου, πρέπει να τοποθετούνται ημικυκλικά.

Π.χ. τοποθέτηση μικτής χορωδίας.

Τενόροι – Μπάσοι

Σοπράνο - Κοντράλτο

ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ

Τενόροι 1 – Τενόροι 2 – Βαρύτονοι - Μπάσοι

Οι δύο πιο πάνω διατάξεις στην τοποθέτηση των φωνών στη σκηνή είναι οι περισσότερο συνηθισμένες. Μπορεί όμως να συναντήσουμε χορωδίες με διαφορετικές διατάξεις.

Όταν όμως έχουμε μεγάλη χορωδία με συνοδεία ορχήστρας η διάταξη της χορωδίας θα είναι οριζόντια, οι δε φωνές θα είναι όπως στη μικτή χορωδία.

ΟΙ ΧΟΡΩΔΟΙ

Οι απαιτήσεις της χορωδίας είναι μεγάλες. Η πειθαρχία του χορωδού μέσα στο σύνολο είναι το παν, για αυτό λέγεται ότι «χορωδία θα πει πειθαρχία». Ο χορωδός πρέπει να ΄χει υπ’ όψη του ότι η χορωδία είναι σύνολο φωνών και ότι δεν πρέπει να σκεπάζει ο ένας χορωδός τον άλλο, ούτε να γίνεται επίδειξη φωνής. Πρέπει να προσέχει στον τέλειο τονισμό, στο σωστό ρυθμό, στην προφορά, κ.α. Αυτά είναι απ’ τα πιο απαραίτητα στοιχεία για να υπάρξει ένα πειθαρχημένο σύνολο. Πρέπει να προσέχει ο χορωδός κάθε λεπτομέρεια, όπως την ακριβή διάρκεια των φθόγγων και παύσεων, τους χρωματισμούς, τις αναπνοές και γενικά όλες τις οδηγίες που δίνει ο μαέστρος στις πρόβες.

ΧΩΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΧΟΡΩΔΩΝ ΣΤΙΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΦΩΝΕΣ

Όταν πρόκειται να συγκροτήσουμε μια χορωδία πρέπει πρώτα πρώτα να γνωρίζουμε την έκταση της φωνής του κάθε υποψήφιου μέλους για να την κατατάξουμε σε ποια φωνή θα τραγουδάει. Γι’ αυτούς που ξέρουν τι φωνή κάνουν δεν γίνεται λόγος. Γι’ αυτούς που δεν ξέρουν τι φωνή κάνουν δεν γίνεται λόγος. Γι’ αυτούς που δεν ξέρουν ο καλύτερος τρόπος είναι να τραγουδήσουν μια μελωδία (τραγούδι) της αρεσκείας τους για να καταλάβουμε την έκταση της φωνής τους και να τους κατατάξουμε σε μια φωνή. Όταν πρόκειται για παιδιά που μπορεί να ντρέπονται ή να παθαίνουν τρακ, μπορούμε να τα βάλουμε να τραγουδήσουν όλα μαζί ένα γνωστό τους τραγούδι ή και τον Εθνικό Ύμνο απ’ όπου θα καταλάβουμε ποια απ΄ αυτά έχουν σωστή φωνή. Μετά, για να τα κατατάξουμε σε τι φωνή θα τραγουδάνε καλό είναι να τραγουδήσουν την γνωστή τους μελωδία (τραγούδι) σε διάφορες τονικότητες για να έχουμε σαφή γνώμη της έκτασης της φωνής τους.

Προσοχή όμως. Κάθε φορά που αλλάζουμε τον τόνο ενός τραγουδιού δεν λέμε στα μικρά παιδιά ότι αλλάξαμε τον τόνο, γιατί δεν θα μας καταλάβουν, αλλά μπορούμε να τους πούμε «ας τραγουδήσουμε πιο ψηλά ή πιο χαμηλά το τραγούδι μας».

ΤΡΟΠΟΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΧΟΡΩΔΙΑΚΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ

Πρώτα πρώτα ο μαέστρος πρέπει να κάνει την εκλογή του τραγουδιού που θα διδάξει, δηλ. το κομμάτι που θα διδάξει να είναι μέσα στις φωνητικές δυνατότητες των χορωδών του. Μετά πρέπει να έχει διαβάσει με κάθε λεπτομέρεια ο ίδιος ώστε να το κατέχει. Καλό είναι όταν μοιράσει τις πάρτες και προτού αρχίσει η διδασκαλία να πει λίγα λόγια γι’ αυτό, όπως ανάλυση του κομματιού, την ιστορική πλευρά του, για το ύφος, για τον συνθέτη ή ότι άλλο γνωρίζει.

Μετά πρέπει να προχωρήσει στην τεχνική ανάλυση του κομματιού λέγοντας τι πρέπει να προσέξουν οι χορωδοί: διάφορες τεχνικές δυσκολίες, τυχόν μετατροπίες, χρωματισμούς, για τις αναπνοές, κλπ. Κατόπιν, αφού το πιάνο αποδώσει μια φορά το χορωδιακό κομμάτι ώστε να γνωρίζουν οι χορωδοί τι πρόκειται να τραγουδήσουν, ο μαέστρος προχωρεί στην ρυθμική και μελωδική διδασκαλία η οποία δεν γίνεται μια – μια νότα, αλλά πάντοτε με 8^ες κι αν είναι δυνατόν με διπλές 8^ες ώστε ο ήχος της κάθε νότας να εντυπώνεται βαθιά στη χορωδία. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο χορωδός μαθαίνει πιο γρήγορα τη φωνή του (τη μελωδία που τραγουδά). Μ’ αυτό όμως δεν έπεται ότι πρέπει να βιάζεται ο μαέστρος στη μάθηση του τραγουδιού. Αντίθετα πρέπει να προχωρεί αργά και με κάθε λεπτομέρεια, όπως είναι οι τυχόν χρωματικές αλλοιώσεις που θέλουν μεγάλη προσοχή απ’ όλους.

Η διδασκαλία σε κάθε φωνή γίνεται χωριστά. Όταν η κάθε φωνή μάθει καλά τη μελωδία της, τότε το επόμενο βήμα είναι το δέσιμο του τραγουδιού απ’ όλες τις φωνές. Καλό είναι να το τραγουδήσουν πρώτα οι δύο φωνές. Π.χ. αν είναι τετράφωνη μικτή χορωδία τραγουδούν πρώτα οι ΣΟΠΡΑΝΟ με την ΚΟΝΤΡΑΛΤΟ, μετά οι ΤΕΝΟΡΟΙ με τους ΜΠΑΣΣΟΥΣ κι έπειτα όλες οι φωνές μαζί. Μπορεί όμως προτού τραγουδήσουν όλες οι φωνές μαζί να βάλει κάθε φωνή να τραγουδήσει μ’ όλες τις άλλες, ξεχωριστά κάθε φορά.

Π.χ. ΣΟΠΡΑΝΟ – ΚΟΝΤΡΑΛΤΟ, ΣΟΠΡΑΝΟ – ΤΕΝΟΡΟΙ, κ.ο.κ. Αυτός είναι ένας πολύ καλός τρόπος διδασκαλίας.

Ο μαέστρος πρέπει να προσέξει το σύγχρονο ξεκίνημα,, την a taca όπως λέμε, ν’ αρχίσουν δηλ. όλες οι φωνές μαζί, το σύγχρονο φινάλε και ότι άλλο έχουμε πει πιο πάνω, όπως χρωματισμούς κλπ. Ο κάθε διευθυντής χορωδίας μπορεί και πρέπει να έχει δικό του τρόπο διδασκαλίας.

Για να πετύχει η χορωδία τον σκοπό της και να φέρει αποτελέσματα πρέπει να ΄χουν υπ’ όψη τους ο διευθυντής της κι οι χορωδοί, τα εξής:

1) Την πιστή απόδοση του μουσικού κειμένου, διάρκεια φθόγγων και παύσεων με μεγάλη σχολαστικότητα.

2) Την τονική σταθερότητα.

3) Το να έχει κάθε φωνή χωριστά και στο τέλος όλη η χορωδία, ομοιογένεια. Δηλ. να είναι μια ενιαία φωνητική ζύμη. Εδώ ο μαέστρος πρέπει να προσέξει να έχουν όλες οι φωνές την ίδια ένταση.

4) Τη σωστή άρθρωση των φωνηέντων όπως και των συμφώνων.

5) Να παίρνουν όλοι μαζί τις αναπνοές όπου πρέπει.

6) Οι χρωματισμοί και οι τονισμοί ν’ αποδίδονται με αυστηρότητα.

Αν αυτά τηρηθούν θα μπορεί μια χορωδία να έχει απόδοση στην ερμηνεία των κομματιών του ρεπερτορίου της και γενικά του σκοπού της.